Over de auteur

Jacob Jan Cremer (1827-1880) is bekend als kunstschilder en als schrijver. Succes kreeg hij met zijn in dialect geschreven novellen, die voor een groot deel in de Betuwe, later ook in Scheveningen spelen. Ze zijn moralistisch en de schrijver komt erin op voor maatschappelijk onrecht. Hij was een van de eerste beroepsschrijvers in Nederland. Hij kon prachtig voordragen en werd daarom veel gevraagd om op te treden. Diverse van zijn romans stellen misstanden in de samenleving aan de kaak. Hij verzette zich tegen kinderarbeid in zijn novelle Fabriekskinderen (1863).

Inhoud

Het verhaal vangt aan in het riante huis op het landgoed van de Van Oudenolms (grootmoeder, vader en kleinzoon) waar men net het diner heeft genoten. Diezelfde avond zal er een toneelstuk worden opgevoerd in Arnhem, waar (klein)zoon Archibald heel graag naar toe wil. Maar het winterse weer zorgt voor besneeuwde, moeilijk begaanbare paden, waardoor het niet mogelijk is om met de koets naar de stad te gaan en het begint er op te lijken dat Archibald de voorstelling zal gaan missen. Er volgt een discussie, waaruit blijkt dat de toneelkunst niet bij iedereen door de beugel kan. Grootmoeder kan er geen enkele waardering voor opbrengen, vader zit in wezen meer in over de afstand die zijn zoon met dit noodweer ('s nachts) moet afleggen, en Archibald wil het toneelstuk voor geen goud missen. Uiteindelijk krijgt Archibald zijn zin en zal hij onder begeleiding van de koetsier de afstand naar Arnhem te voet afleggen. Ondertussen bereiden de toneelspelers zich achter de coulissen voor op hun optreden. Rosa Brons toont haar jaloezie jegens Flora Reene, nieuwe aanwinst onder de actrices. Piet Brons, pleegvader van Rosa en regisseur, probeert op allerlei manieren om bij de jonge Flora in de kleedkamer te komen en de sfeer is allerminst ontspannen, want door het uitvallen van een speler zal er een ander stuk gespeeld moeten worden. Archibald krijgt de gelegenheid een kijkje achter de schermen te doen. Inmiddels is het duidelijk dat hij een grote passie heeft voor de toneelwereld, wat nog voor de nodige conflicten zal zorgen met zijn vader en zijn grootmoeder.
Na afloop van het stuk begeeft Archibald zich weer naar zijn buiten de stad gelegen huis. Ook de toneelspelers gaan op weg naar hun overnachtingsoord. Een ongeluk doet zich voor, hun koets kantelt om in de sneeuw. Archibald hoort de wanhoopskreten vanaf een afstand en gaat er op af. Hij biedt Rosa en Flora logement aan in zijn ouderlijk huis. Dat is tegen het zere been van zijn vader en zijn oma, want ze kunnen geen waardering opbrengen voor 'dit slag mensen', mensen die van de kunst hun werk maken. Ze mogen blij zijn met een bed in het tuinhuis. Archibald is behoorlijk teleurgesteld door de houding van zijn familie tegenover zijn logées en kan het niet laten hen nog een avondgroet te brengen. Dat komt later aan het licht bij zijn vader en oma en is een extra reden tot spanningen in het gezin en bezorgdheid om Archibalds liefde voor deze laagwaardige artiestenklasse.
Na een grondig gesprek met zijn vader gaat Archibald naar de Ridderhofstad Harzathe om Louise van Rave te bezoeken, zijn speelkameraadje van jongs af aan en niet in de laatste plaats hooggeacht publiek bij de vele toneelstukjes die hij door de jaren heen in haar bijzijn heeft opgevoerd. De reden dat Archibald deze keer naar de van Raves gaat, is van groter gewicht dan voorheen. Hij wil graag de hand vragen van Louise, maar haar vader kijkt met een schuin oog naar de rijkdom van Archibalds familie, in zijn ogen een stelletje geldaristocraten, en staat niet te springen om het huwelijk van de twee. Hij arrangeert een huwelijk voor Louise met een andere man. In Amsterdam treffen we tegelijkertijd een gekwelde Rosa Brons. Haar privé-leven is ingestort nadat haar man- de vader van haar kinderen- haar heeft verlaten en de kritiek is niet meer zo lovend als voorheen, omdat ze hoe langer hoe meer in de schaduw van de jonge Flora Reene komt te staan. Een laat bezoek van Brons maakt de avond nog zwaarder. Brons dingt naar de plaats van directeur van de toneelvereniging en doet een beroep op Rosa door haar te vragen het contract te breken met de huidige firma, Baars&Kogel. Van Flora vernemen we inmiddels dat de huidige directeur Baars haar op opdringere wijze benadert, hetgeen Flora de koude rillingen bezorgt. Haar bleke gezicht doet de mensen die haar zien in de eerste plaats vermoeden dat ze ziek is. Niets is minder waar. Zij was al eerder voor hem gewaarschuwd door Heldera, haar dierbare collega-artiest, die nu door toedoen van onredelijkheden met Baars het toneelgezelschap verlaten heeft. Baars heeft hier zeker een handje in gehad, omdat hij de genegenheid die Flora en Heldera voor elkaar toonden niet kon verdragen. Na hem eerst nog het voordeel van de twijfel te hebben gegeven, wordt het echt duidelijk dat Baars haar te intiem benadert. Flora kan dit niet meer verdragen en wordt met een doktersbriefje naar Gelderland gestuurd. Baars laat het er echter niet zomaar bij zitten en is de dag van Flora's vertrek op weg naar huis op het station. Hij wil met Flora's contract aantonen dat zij de verplichting heeft als actrice haar rollen uit te spelen. Laat het nu net zo zijn dat Archibald en zijn grootmoeder op dat moment op dezelfde trein wachten, zodat Archibald Flora kan verlossen van Baars door haar tot in de trein te begeleiden. Gedurende de treinreis ergert grootmoeder zich ontzettend aan het samenzijn van haar kleinzoon met de actrice. Samenkomst van omstandigheden confronteert Archibald en de heer More, de aanstaande echtgenoot van Louise. Dat verloopt niet vlot, het ligt al gevoelig voor Archibald om die man te moeten zien en de heer Moore is op zijn hoede omdat hij een achterbaks plannetje beraadt. De vader van Louise betrapt de Heer Moore later op onfatsoenlijk gedrag jegens zijn dochter en dat betekent voor meneer van Rave dat het huwelijk wordt afgelast. Rosa's zoontje komt te overlijden en ze ziet haar man even terug. Mevrouw van Oudenolm schrijft de vader van Archibald, die voor zaken elders is, een brief waarin ze haar zorgen uit over de contacten die Archibald onderhoudt met de toneelwereld. Als zij dan een keurige brief van de hand van Flora aan haar tante in het tuinhuisje vindt, wordt duidelijk dat het hier om een net meisje gaat en begint de oude vrouw zich te schamen voor haar bevooroordeeld gedrag tegenover de jonge actrice. Ze besluit de nooit verzonden brief in eigen persoon aan het adres van Flora's tante te gaan bezorgen. Daar verblijft Flora zelf om onder de zorgen van haar tante uit te zieken. De komst van de oude vrouw wordt niet zeer op prijs gestelt. Rosa Brons arriveert ook op het adres van Flora's tante. Zij is gaan beseffen dat haar jaloezie voor Flora onterecht was, want ze heeft vernomen dat Flora alleen maar goede woorden over haar heeft gesproken. Toen ze hoorde dat het meisje erg ziek was, is ze naar de zieke toegesneld om haar te bezoeken. Mevrouw van Oudenolm en Rosa komen er op een pijnlijke manier achter hoe ze elkaar kennen en hebben een hevige woordenwisseling. Maar een zeer vervelend bericht aan mevrouw van Oudenolm - de familie is bankroet verklaard en haar zoon zegt haar eeuwig vaarwel- verandert de hele situatie en de ruzie verdwijnt naar de achtergrond. Intussen gebeurt er nog een hele hoop. Martin, die eerder in het verhaal heel even geïntroduceerd werd als de schrijver van de artikelen over Rosa Brons en Flora Reene, komt erachter dat niet hij, maar Archibald verantwoordelijk wordt bevonden voor het schrijven ervan. Flora wordt almaar zieker en ijlt van de koorts. Meneer van Rave staat een huwelijk van zijn dochter met Archibald toe, maar als hij hoort van het faillissement van de familie, trekt hij het huwelijksvoorstel weer in. Martin en Flora overlijden. Grootmoeder vecht voor het huwelijk van Louise en Archibald. Uiteindelijk treedt het toneelgezelschap Baars & Kogel weer op in Arnhem, met een toneelstuk dat Archibald heeft geschreven. Rosa Brons krijgt in dit stuk de gelegenheid om haar eer als actrice weer te herstellen. Vader Van Oudenolm komt weer terug. Archibald en Louise delen de nacht na het toneelstuk samen een hotel en Archibald toont nogmaals zijn liefde voor haar, 'zijn eerste en liefste publiek'.

Structuur en genre

Tooneelspelers is een roman, realistisch weergeven, met duidelijk de lyrische stijl van verwoorden van Cremer. Het verhaal is vooral intrigerend vanwege de goed uitgedokterde toevallige ontmoetingen en bizarre situaties die de personages treffen.

Personages

Familie van Oudenolm: Archibald ontvouwt zich als een fijnbesnaarde jongen, flink op weg om volwassen te worden, een gentleman naar de vrouwen toe en met een ruim hart voor rechtvaardigheid. Ondanks onderlinge meningsverschillen houdt hij steeds zijn grootmoeder (en vader) in ere. Hij blijft vanaf het begin strijden voor zijn passie, de toneelkunst, al wordt dit in eerste instantie niet gewaardeerd door zijn familie. Grootmoeder houdt heel lang hardvochtig vast aan haar ideeën van de oude stempel. Zij komt daardoor zeer conservatief en bevooroordeeld over, maar later zien we dat ze toch voor rede vatbaar is en laat ze haar harde schijn varen voor het goede hart daaronder. Vader Oudenolm staat tussen zijn moeder en zoon in, wat het voor hem soms moeilijk maakt om beslissingen te nemen die de familie aangaan, zoals keuzes in de opvoeding van Archibald. Baars is directeur van het toneelgezelschap en probeert alles met zijn gezaghebbende functie om Flora voor zich te winnen. Hij dringt zich heel de tijd aan haar op en het is misselijkmakend hoe hij haar steeds wil verleiden. Flora Reene is nog een jonge dame, ze is nog wat naïef en kwetsbaar. Ze maakt ook een fijngevoelige, lieve indruk. De opdringerige avances van Baars worden haar uiteindelijk fataal. Rosa Brons was eerst een goed actrice, maar lijdt te zeer onder haar privéleven en de vernietigende kritieken proberen haar onderuit te halen. Ze laat zich in het begin zien als een afgunstige vrouw ( vooral naar Flora toe) maar later ziet ze haar onredelijkheid naar Flora in en probeert het goed te maken. Aan het eind van het verhaal krijgt ze een kans die haar positie als actrice weer overeind zet. Brons werpt zich op als de bezitterige en opportunistische pleegvader van Rosa. Louise van Rave is het speelkameraadje van Archibald door dik en dun, ze komt over als een lief, beschaafd en intelligent meisje. Meneer van Rave verliest zijn gevoel voor redelijkheid als het om de familienaam (en om geld) gaat en hij kijkt met een schuin oog naar de familie van Oudenolm. Tante Lindeman is de goede verzorgster van haar nichtje Flora, tot aan haar ziekbed en haar dood.

Plaats en tijd

De handeling speelt zich af in Arnhem en omstreken. Voor het toneel gaat men naar de stad Arnhem, de gegoede familie woont buitenaf op een hoeve in de omgeving van Arnhem. Bij Rosa thuis belanden we in Amsterdam. Het verhaal beslaat eerst de winter, gevolgd door de lente. Aan het einde vindt er een versnelling in de tijd plaats en zijn er inmiddels vier lentes verstreken. Het verhaal lijkt zich af te spelen in de tijd dat Cremer het schreef, in 1875.

Vertelperspectief

Er is een auctoriale verteller aanwezig, die ons begeleidt in het verhaal, de gedachtewereld van de personages kan doorzien en het verhaal voorziet van commentaar.

Thema

Het thema is de lotgevallen van een toneelgezelschap en in bredere zin de groeiende waardering voor de toneelkunst. Toneelspelers moeten zich nog een plek veroveren in de maatschappij en worden in die tijd regelmatig gezien als outcast. Ze worden hier geconfronteerd met een gegoede familie, die de kunstwereld nog moet leren waarderen.

Stijl

Cremer schrijft voor die tijd vrij openhartig, vooral als het de liefdesgevoelens van de personages aangaat. Hij weet op ingenieuze wijze allerlei schijnbare toevalligheden een functie te geven in het verhaal als geheel. Het verhaal is geschreven in een herkenbare stijl voor Cremer, realistisch weergegeven, doch in prachtige verwoordingen, ze dringen muzikaal tot het gevoel door.

Samenstelling: Mirry Dijkstra.