Over de auteur

Jacob Jan Cremer (1827-1880) is bekend als kunstschilder en als schrijver. Succes kreeg hij met zijn in dialect geschreven novellen, die voor een groot deel in de Betuwe, later ook in Scheveningen spelen. Ze zijn moralistisch en de schrijver komt erin op voor maatschappelijk onrecht. Hij was een van de eerste beroepsschrijvers in Nederland. Hij kon prachtig voordragen en werd daarom veel gevraagd om op te treden. Diverse van zijn romans stellen misstanden in de samenleving aan de kaak. Hij verzette zich tegen kinderarbeid in zijn novelle Fabriekskinderen (1863).

Inhoud

Het verhaal over dokter Helmond speelt zich grotendeels af in een klein plattelandsdorpje. Dokter Helmond is de pleegzoon van generaal Van Barneveld. Deze al wat oudere heer woont op een buitenverblijf net buiten het dorpje Romphuizen. De generaal vertegenwoordigt de hogere klasse in het boek. In de negentiende eeuw was er nog veel meer sprake van een standenmaatschappij. Dokter Helmond verklaart in het eerste hoofdstuk zijn liefde aan Eva. Eva is een gewoon meisje uit het dorp, hoewel erg mooi en bekend om haar creativiteit. Ze trouwen al snel. De verwachtingen van Eva en dokter Helmond lopen vaak langs elkaar heen. Eva gaat er van uit dat ze met een rijke man is getrouwd en wil op stand leven. Dokter Helmond staat echter aan het begin van zijn loopbaan en kan in de toekomst wel een erfenis verwachten, maar zover is het nog niet. Helmond tracht zijn vrouw eerst nog wel tot kalmte te bedwingen, maar geeft steeds meer toe aan haar wensen en grillen. Ze wonen eerst bijvoorbeeld in een bescheiden huis, waar ook nog de weduwe van de vorige dokter woont. Eva dwingt haar echtgenoot er echter toe om het grote huis op het dorpsplein te kopen. Dit is eigenlijk veel te duur voor dokter Helmond, zijn pleegvader is het er dan ook niet mee eens. De relatie van Helmond tot zijn pleegvader wordt dan ook steeds slechter, vooral door toedoen van Eva. De dokter steekt zich diep in de schulden om tegemoet te komen aan de wensen van zijn echtgenote. Zij verlangt een mooi huis, dure kleren en veel weelde om zich heen. Ze is in de overtuiging dat hij daar wel geld voor heeft. Ze acht hem veel te bescheiden als hij aangeeft dat ze zuiniger moeten leven. Eva krijgt het nog hoger in haar bol als een verraderlijke majoor haar ten onrechte wijsmaakt dat haar familie eigenlijk van adel is en dat ze moeite moet doen om haar titel terug te krijgen. Ze raakt steeds meer met zich zelf ingenomen. Eva claimt dokter Helmond in een zo grote mate, dat zelfs zijn patiënten er onder lijden. Er sterven zelfs mensen door zijn nalatigheid. Hij wordt teveel door Eva in beslag genomen om zijn werk nog naar behoren uit te voeren. Ook zijn schulden worden steeds hoger. Aan het eind van het verhaal draait dokter Helmond door. Hij wordt gezocht of denkt dat tenminste en slaat op de vlucht. Op zijn vlucht komt hij zijn verstoten broer tegen. Deze broer was namelijk toneelspeler, een laag gewaardeerd beroep in de negentiende eeuw, en dan ook nog eens getrouwd met een vrouw, die in de ogen van hun pleegvader niet goed genoeg was. Uiteindelijk strandt dokter Helmond bij zijn broer thuis in Amsterdam. Helmond en zijn broer lijken een soort tegenpolen. Helmond luisterde naar zijn pleegvader. Zijn broer heeft zijn eigen plan getrokken. Hij koos voor zijn vrouw en verbrak daarmee het contact met de oude generaal. Uiteindelijk heeft hij het niet slechter gedaan dan Helmond. Hij leeft met zijn vrouw en pas geboren kind. Hij is wel arm en verstoten, maar heeft zijn eigen keuzes gemaakt. Dokter Helmond ligt in Amsterdam nog een tijd ziek op bed en ontvangt zijn familie. Hij verzoent zich enigszins met de oude generaal en neemt afscheid van zijn vrouw. Zijn echtgenote Eva heeft gezorgd voor deze ondergang. Haar naam lijkt te verwijzen naar de bijbelse Eva die van de verboden vrucht heeft gegeten. Zij verlangde meer dan dat dokter Helmond kon geven. Zij aasde op status en op rijkdom. Dokter Helmond gaat dood, omdat hij teveel heeft toegegeven aan zijn vrouw. Hij is er uiteindelijk waanzinnig van geworden.

Structuur en genre

Het door Cremer geschreven verhaal bestaat uit 44 hoofdstukken. Als je het boek leest, zul je het ervaren als een soort van soap. Het is bedoeld als een realistische roman. In dit boek is er sprake van een tragische ondergang van de hoofdpersoon. Het hele boek lijkt naar dit fatale einde toe te werken. Wat dat betreft kun je Dokter Helmond en zijn vrouw zien als een voorloper op het naturalisme.

Personages

Tal van personages worden door de auteur ten tonele gevoerd. In hoofdzaak gaat het echter om dokter Helmond en zijn vrouw, zoals de titel ondubbelzinnig al aangeeft. Eva wil graag tot de hoogste stand behoren. Dokter Helmond vertegenwoordigt een nieuw beroep in die tijd, namelijk dat van de gestudeerde dokter. Hij verdient eerder respect om zijn kennis dan om zijn afkomst. Zijn pleegvader daarentegen wordt om zijn afkomst gewaardeerd. Hij vertegenwoordigt de hoogste stand in het dorp. De broer van dokter Helmond is een soort van verstoten zoon. Zowel zijn beroep als zijn partnerkeuze werden door de oude generaal verworpen. Hij en zijn vrouw zijn beide toneelspeler en verdienen maar net genoeg geld om in leven te blijven. In plaats van voor zijn stand te kiezen, koos de broer van Helmond voor de vrouw waarvan hij hield. In het begin van hun huwelijk wonen Helmond en zijn vrouw bij de doktersweduwe in huis. Helmond is de opvolger van haar man. Haar zoon helpt Helmond in de apotheek als assistent. De oude doktersweduwe is zeer bescheiden en wil de jonge dokter en zijn echtgenote niet in de weg staan. Zij en haar zoon Thomas blijven Helmond trouw ook al wordt er later kwaad van hem gesproken. Eva wordt door een in het dorp wonende majoor nog verder opgestookt in haar hoogvliegerij. De majoor tracht haar en haar familie wijs te maken dat ze eigenlijk van adel is. Zijn zogenaamde bewijzen daarvoor stroken echter niet met de werkelijkheid. Ook zijn motieven zijn tenminste dubieus te noemen. Hij wil in ieder geval in een goed daglicht komen te staan, maar het lijkt ook een poging te zijn intiem te worden met Eva. Hij blijkt in het toenmalige Indië bekend te hebben gestaan onder een andere naam en een oplichter te zijn geweest.

Plaats en tijd

Het verhaal speelt zich grotendeels af in een plattelandsdorpje, genaamd Romphuizen. Utrecht lijkt de dichtstbijzijnde grote stad te zijn. Het boek lijkt niet meer dan ongeveer een jaar tijd in beslag te nemen. De dokter en Eva trouwen in het begin van het boek. Aan het einde is Eva in verwachting, maar dokter Helmond mag niet meer meemaken dat zijn kind ter wereld komt.

Point of view

Het verhaal wordt verteld door een in de negentiende eeuw zo vaak voorkomende auctoriale verteller. Het perspectief wisselt echter gedurig als een ander personage wordt gefocaliseerd. Er worden veel dialogen gevoerd in het boek. Het perspectief blijft niet continu bij één van de personages. Hierdoor krijgen we de belevingswereld van de verschillende personages voorgeschoteld. Dit is vaak erg grappig, omdat je goed kan zien hoe verschillende mensen langs elkaar heen denken en tegengestelde verwachtingen hebben.

Thema

Uiteindelijk werkt het boek toe naar de ondergang en dood van de hoofdpersoon dokter Helmond. Dokter Helmond heeft alles voor zijn vrouw over en verliest hierdoor uiteindelijk de werkelijkheid uit het oog. Zij eet van de verboden vrucht die rijkdom en status genoemd kan worden. Dokter Helmond is helemaal weg van haar en gefascineerd door haar vrouwelijkheid. Hij geeft veel te veel aan haar toe. Omdat ze zijn vrouw is, kan hij haar niks weigeren. Hij wil goed voor haar zorgen en zien dat ze gelukkig is. De verschillende standen in de negentiende eeuw spelen een centrale rol.

Stijl

Het boek is zoals ik al aangaf geschreven in een soapachtige stijl. Je kan best een hoofdstuk overslaan, zonder echt de draad kwijt te raken. Het verhaal pakt je wel op den duur. De schrijver maakt je erg nieuwsgierig naar de komende gebeurtenissen. Het boek staat vol met dialogen.

Waardering

Cremer was een populaire schrijver in zijn tijd. Hij was een van de eerste auteurs in Nederland, die kon leven van de pen. Hij verdiende veel geld met het voordragen van zijn werk. Dit is niet zijn meest bekende of gelezen werk, maar zal toch door veel mensen zijn gelezen en of gehoord. Het werk van Cremer kenmerkt zich door de sociale thematiek. In dit werk wordt bijvoorbeeld een beeld gegeven van de sociale structuren in de negentiende eeuw. Eva wordt hierin opgevoerd als een personage dat graag tot de hoogste stand wilde behoren. Zij probeert duidelijk op de sociale ladder omhoog te klimmen.

Samenstelling: Bart Hendrikse.